روشن‌نگری چیست، روشنی‌یابی چیست؟ نظریه‌ها و تعریف‌ها

کشیش پروتستان اهل برلین، یوهان فریدریش زولنر، در مقاله‌ی که در سال ۱۷۸۳ در مخالفت با «نکاح عرفی» نوشت به سرگشتگی‌هایی اشاره کرد که «به نام روشن‌نگری در دل و ذهن مردم به وجود آمده است…». وی در جایی از نوشته‌اش مفهوم روشن‌نگری را به چالش کشید و پرسید «به‌راستی روشن‌نگری چیست». این پرسش پنهان که در پانوشت آن مقاله آمده بود، نتایج ثمربخش و ژرفی در تاریخ فلسفه بر جای نهاد. چراکه بسیاری را بر آن داشت که پاسخی به این پرسش بدهند. بخش عمده‌ای از مقالات این کتاب همین پاسخ‌ها و بحث‌هایی هستند که در همان سده‌ی هجدهم، در پی آن‌ها درگرفتند. مقاله‌ی معروف کانت با عنوان «روشن‌نگری چیست» نیز در پاسخ به همین پرسش نوشته شد: «روشن‌نگری خروج آدمی‌ست از نابالغیِ به تقصیرِ خویشتنِ خود. و نابالغی، ناتوانی در به کار گرفتن فهم خویش است بدون هدایت دیگری». روشنی‌یابی جنبشی است که به زبان تمثیل می‌توان آن را به «گناه دومین» آدمی تشبیه کرد. «گناه نخستین» خوردن از میوه‌ی درخت معرفت است و «گناه دومین» آغاز معرفت‌یابیِ آدمی است با در کار آوردنِ عقلِ سنجش‌گرِ خود و دلیری کردنش در کاربست فهمِ خویشتن، فهم انسان و جهان، آن‌چنان که در واقع هست و نه آن‌چنان که سنت انتقادی قرن‌ها به او فراداده است و پیشینیان او پنداشته‌اند. مقاله‌های این کتاب در واقع دنباله‌ی منطقیِ مقاله‌هایی است که در کتاب روشن‌نگری چیست؟ تعریف‌ها و نظریه‌ها آمده است. در این کتاب نیز بحثی پی گرفته می‌شود که دویست و اندی سال پیش آغاز شد و هنوز هم در چارگوشه‌ی جهان ادامه دارد.